Je hebt je onderzoeksdata netjes verzameld, opgeslagen en je wilt het delen met de wereld. Geweldig! Maar wacht even: welke licentie zet je erop?
▶Inhoudsopgave
- Waarom een licentie op onderzoeksdata zetten belangrijk is
- Wat zijn Creative Commons-licenties?
- CC0: maximale vrijheid, geen voorwaarden
- CC BY 4.0: open, met naamsvermelding
- CC BY-SA 4.0: open, met deelplicht
- Welke licentie past bij jouw data?
- Praktische tips voor het toekennen van een licentie
- Veelgestelde vragen
Want zonder duidelijke licentie weet niemand wat ze wel en niet mogen doen met jouw data. En dat is precies het probleem dat je wilt voorkomen. In dit artikel leggen we uit welke Creative Commons-licenties het beste passen bij onderzoeksdata, en helpen we je kiezen.
Waarom een licentie op onderzoeksdata zetten belangrijk is
Onderzoeksdata valt automatisch onder het auteursrecht. Dat betekent dat, zonder duidelijke licentie, niemand jouw data mag gebruiken zonder jouw expliciete toestemming. Voor iedereen die je data wil hergebruiken, aanvullen of verwerken, is dat een drempel.
En dat is precies wat Open Science juist wil doorbreken. Door een open licentie aan je data te koppelen, maak je meteen duidelijk wat anderen wel en niet mogen doen.
Geen onduidelijkheid, geen e-mailwisselingen om toestemming te vragen. Gewoon helder en transparant. Dat sluit aan bij de FAIR-principes, waarbij data Accessible en Reusable moeten zijn.
Wat zijn Creative Commons-licenties?
Creative Commons (CC) is een internationale organisatie die standaardlicenties heeft ontwikkeld. Deze licenties werken bovenop het bestaande auteursrecht.
Ze geven aan onder welke voorwaarden anderen jouw werk mogen gebruiken, zonder dat ze steeds contact met je hoeven op te nemen. CC-licenties bestaan uit combinaties van vier voorwaarden: Voor onderzoeksdata gelden echter belangrijke kanttekeningen bij NC en ND. Deze beperkingen maken data namelijk minder herbruikbaar en zijn vaak in strijd met Open Science-principes. Daarom richten we ons hier op de licenties die het meest geschikt zijn voor onderzoeksdata.
- BY (Naamsvermelding): de gebruiker moet jou als maker vermelden.
- NC (Niet-commercieel): gebruik is alleen toegestaan voor niet-doeleinden.
- ND (Geen afgeleide werken): de data mag niet worden aangepast of bewerkt.
- SA (Gelijk delen): afgeleide werken moeten onder dezelfde licentie worden gepubliceerd.
CC0: maximale vrijheid, geen voorwaarden
CC0 (uitgesproken als "CC-zero") is geen licentie in de klassieke zin, maar een public domain dedication. Je geeft hiermee afstand van je auteursrechten, voor zover dat wettelijk mogelijk is.
De data komt daarmee in het publiek domein en iedereen mag ermee doen wat hij of zij wil: kopiëren, bewerken, herpubliceren, commercieel gebruiken, zonder jou te hoeven noemen.
Wanneer kies je CC0? CC0 is de aanbevolen licentie voor onderzoeksdata door organisaties zoals DANS (Data Archiving and Networked Services) en wordt steeds vaker voorgeschreven door onderzoeksfinanciers. Het is de meest open optie en maximaliseert de herbruikbaarheid van je data. De Europese Commissie raadt CC0 aan voor open data in Horizon 2020- en Horizon Europe-projecten. Let op: in sommige landen is volledige afstand doen van auteursrechten niet mogelijk.
CC0 heeft daarom een fallback-clausule: als afstand doen niet kan, dan geldt een vrije licentie zonder voorwaarden. In de praktijk maakt dit weinig uit.
Een veelgehoorde bezwaar is: "Maar dan hoeft niemand mij te citeren!" Klopt, dat is waar. Maar academische normen en wetenschappelijke integriteit verlangen nog steeds dat je bronnen vermeldt. Dat is een sociale norm, geen juridische verplichting. En in de praktijk citeren onderzoekers data sowieso, omdat het hun onderzoek reproduceerbaar maakt.
CC BY 4.0: open, met naamsvermelding
CC BY 4.0 is de meest gebruikte Creative Commons-licentie in de academische wereld. Iedereen mag jouw data gebruiken, bewerken, delen en zelfs commercieel benutten, op voorwaarde dat jij als maker wordt vermeld.
Wanneer kies je CC BY? Kies CC BY als je erop wil letten dat je altijd genoemd wordt als maker van de data. Dat is begrijpelijk: je hebt er hard aan gewerkt en verdient erkenning. CC BY is een goede keuze als je data combineert met andere datasets waarop BY staat, of als je wilt aansluiten bij de standaard van journals en repositories die CC BY aanbevelen.
De naamsvermelding hoeft niet ingewikkeld te zijn. Een goede data-citaat bevat minimaal: de maker(s), het jaar, de titel van de dataset, de repository en de persistent identifier (zoals een DOI).
Wil je weten welke metadata je moet invullen bij een dataset? Bijvoorbeeld: "Jansen, M. (2024). Klimaatdata Zuid-Holland 2020-2024. DANS. https://doi.org/10.xxxx/xxxxx" Compatibiliteit: CC BY-data kan worden gecombineerd met andere CC BY-data en met CC0-data. De resulterende dataset mag onder CC BY worden vrijgegeven. Dit maakt CC BY zeer flexibel in de praktijk.
CC BY-SA 4.0: open, met deelplicht
CC BY-SA (Naamsvermelding-Gelijk delen) voegt een extra voorwaarde toe aan CC BY: als iemand jouw data bewerkt of combineert met andere data, dan moet het resultaat onder dezelfde licentie (CC BY-SA) worden gepubliceerd.
Houd er bij het delen van data altijd rekening mee dat auteursrecht op onderzoeksdata een belangrijke rol speelt bij de keuzes die je maakt. Dit wordt ook wel de "copyleft"-voorwaarde genoemd. Wanneer kies je CC BY-SA? CC BY-SA is minder gebruikelijk voor puwe onderzoeksdata, maar komt voor bij bijvoorbeeld samengestelde datasets, databases of databestanden waarin je wilt dat verbeteringen en aanvullingen altijd open blijven. Wikipedia gebruikt bijvoorbeeld CC BY-SA voor zijn inhoud. Let op de compatibiliteit: CC BY-SA-data kan niet zomaar worden gecombineerd met CC BY-data of CC0-data, omdat de SA-voorwaarde "besmet" werkt: het hele resulterende werk moet onder CC BY-SA vrijgegeven worden. Dit kan problemen opleveren als je data wil integreren in grotere projecten met andere licenties. Weeg daarom goed af of de SA-voorwaarde nodig is.
Welke licentie past bij jouw data?
Geen paniek, we vatten het samen. Hieronder een snelle beslisboom:
- Wil je maximale herbruikbaarheid en zoveel mogelijk barrières wegnemen? Kies CC0. Dit is de gouden standaard voor onderzoeksdata.
- Wil je herkenning als maker, maar verder maximale vrijheid voor gebruikers? Kies CC BY 4.0. Dit is de veilige, wijd aanvaarde keuze.
- Wil je dat afgeleide werken altijd onder dezelfde open licentie blijven? Kies CC BY-SA 4.0. Maar denk goed na over compatibiliteit.
Mijd NC (Niet-commercieel) en ND (Geen afgeleide werken) voor onderzoeksdata. Deze beperkingen maken je data minder FAIR en kunnen samenwerkingen belemmeren. De Open Science-community raadt ze af voor data.
Praktische tips voor het toekennen van een licentie
Een paar dingen om in je achterhoofd te houden: Kortom: zet een licentie op je data, kies CC0 of CC BY, en maak je dataset optimaal herbruikbaar voor jezelf en anderen. Want goede data verdient om gevonden, gebruikt en hergebruikt te worden.
- Stel de licentie vroegtijdig vast. Bepaal bij aanvang van je onderzoek welke licentie je gaat gebruiken, niet pas aan het eind. Dat voorkomt discussies en vertragingen.
- Gebruik de juiste versie. Werk met versie 4.0 van de CC-licenties. Deze is internationaal geldig en veroudere versies (zoals 3.0) zijn minder geschikt voor grensoverschrijdend onderzoek.
- Vermeld de licentie overal. In je datasetbeschrijving, in je data management plan, in je publicatie en in de repository waar je data deponeert. Duidelijkheid boven alles.
- Check je fundervereisten. Sommige onderzoeksfinanciers schrijven een specifieke licentie voor. NWO en ZonMw bijvoorbeeld moedigen CC0 of CC BY aan.
Veelgestelde vragen
Wat houdt een CC0 licentie precies in voor mijn onderzoeksdata?
Een CC0 licentie betekent dat je afstand neemt van je auteursrechten, waardoor je data vrij beschikbaar is voor iedereen. Je kunt de data kopiëren, aanpassen, herpubliceren en zelfs commercieel gebruiken, zonder dat je als maker hoeft te worden genoemd.
Welke voorwaarden zijn er bij Creative Commons (CC) licenties voor onderzoeksdata?
Dit is een ideale optie voor onderzoeksdata die je volledig open wilt delen. Bij CC licenties, zoals BY, NC en ND, moet je als maker worden genoemd, gebruik is beperkt tot niet-commerciële doeleinden, of er mag geen afgeleide versie van de data worden gemaakt. Voor onderzoeksdata is het belangrijk om licenties te kiezen die de herbruikbaarheid bevorderen, zoals CC BY, waarbij je wel vermelding moet geven.
Wat is het verschil tussen een licentie en een gebruikersovereenkomst, en waarom is dit relevant voor mijn data?
Een licentie regelt de rechten op intellectueel eigendom, zoals auteursrecht, terwijl een gebruikersovereenkomst het gebruik van een product of dienst regelt.
Hoe geef ik aan dat mijn onderzoeksdata een copyright heeft?
Voor onderzoeksdata is het essentieel om een licentie te gebruiken die de toegang en hergebruik van de data faciliteert, in lijn met de FAIR-principes. Om aan te geven dat je data een copyright heeft, kun je het woord 'copyright' of het symbool © gebruiken, gevolgd door het jaar van publicatie. Als de data later is gewijzigd, vermeld dan het jaar van de meest recente update. Dit geeft duidelijk aan dat je de rechten bezit.
Waarom wordt CC0 vaak aanbevolen voor onderzoeksdata?
CC0 is de meest open licentie en wordt vaak aanbevolen door organisaties zoals DANS en onderzoeksfinanciers, omdat het de herbruikbaarheid van je data maximaliseert. Door afstand te nemen van je auteursrechten, maak je de data vrij voor iedereen om te gebruiken, te delen en verder te ontwikkelen.