Stel: je hebt net je onderzoek afgerond. Super! Maar hoe zorg je ervoor dat iedereen het gratis kan lezen?
▶Inhoudsopgave
Daar komt open access om de hoek kijken. In Nederland — en eigenlijk de hele wereld — zijn er twee grote routes: groen en goud. Ze klinken misschizelfs een beetje als een videogame, maar het verschil is best groot.
En de keuze die je maakt, heeft invloed op je geld, je zichtbaarheid en hoe snel je werk beschikbaar is.
Dus laten we er meteen induiken.
Wat is open access eigenlijk?
Voordat we het over groen en goud hebben, even dit: open access betekent dat je onderzoeksvrijk vrij toegankelijk is voor iedereen. Geen betaalmuur, geen abonnement nodig. Iedereen met internet kan je artikel lezen.
Dat klinkt logisch, maar in de praktijk is het nog lang niet altijd zo.
Veel tijdschriften vragen nog steeds honderden euro's per artikel — of verlangen dat je als lezer een duur abonnement hebt. Open access breekt die muur open.
In Nederland steunen universiteiten, de VSNU en organisaties als NWO en ZonMw open access sterk. Er zit ook een Europees beleid achter: Plan S. Dat is een initiatief van cOAlition S, een groep Europese onderzoeksfinanciers.
De kern van Plan S? Als je onderzoek gefinancierd is met publiek geld, dan moet het resultaat vanaf 2021 direct open access beschikbaar zijn. Geen uitzonderingen meer.
Dat maakt de keuze tussen groen en goud dus best relevant.
Goud open access: direct vrij toegankelijk
Bij goud open access publiceer je je artikel in een tijdschrift dat het meteen gratis toegankelijk maakt voor iedereen. Geen wachten, geen omwegen.
Je artikel verschijnt online en iedereen kan het lezen. Makkelijk, toch? Maar er is een addertje onder het gras: vaak betaal je een Article Processing Charge (APC). Dat is een publicatievergoeding die jij als onderzoeker (of je universiteit) betaalt aan het tijdschrift.
Die kosten variëren, maar liggen vaak tussen de 1.500 en 5.000 euro per artikel.
Sommige tijdschriften rekenen zelfs meer. Dat is best een bedrag. Het voordeel? Je artikel is direct zichtbaar, vindbaar en toegankelijk.
Je hoeft nergens anders te uploaden. En veel gouden tijdschriften hebben een hoge reputatie, wat goed kan zijn voor je carrière.
Goede voorbeelden van gouden open access-tijdschriften zijn onder andere PLOS ONE, eLife en BMJ Open.
Ook uitgevers als Elsevier en Springer Nature bieden gouden opties, al zijn die vaak duurder. Niet altijd, eigenlijk. Sommige tijdschriften noemen zich "open access" maar geven je artikel alleen vrij toegankelijk als je de APC betaalt. Andere tijdschriften zijn "hybrid": ze bieden zowel abonnementen als open access aan. Je betaalt dan extra om je artikel vrij te maken, terwijl het tijdschrift zelf nog achter een betaalmuur zit.
Werkt goud altijd echt "open"?
Dat wordt wel eens double dipping genoemd — de uitgever krijgt twee keer geld. Daar zijn steeds meer organisaties kritisch over, en Plan S sluit hybride tijdschriften zelfs grotendeels uit als volledige optie.
Groen open access: zelf archiveren
Bij groen open access publiceer je je artikel in een regulier tijdschrift — of in een open access-tijdschrift, maakt niet uit — en daarna upload je een versie ervan in een openbare repository, wat volgens de cijfers voor 2026 zorgt voor meer downloads en citaties.
Dat is een soort online archief, bijvoorbeeld van je universiteit. In Nederland gebruiken veel onderzoekers daarvoor hun eigen universiteitsrepository, of grotere platforms zoals NARCIS. Het mooie: je betaalt geen APC.
Of in ieder geval niet voor de open access-versie. De publicatie zelf kan gewoon via een regulier tijdschrift lopen, waarbij je kunt kiezen voor een hybrid journal versus een volledig open access journal.
Maar er is een belangrijke kanttekening: vaak mag je niet de definitieve versie van het artikel direct delen.
Veel uitgevers stellen een embargo — een wachttijd voordat je het artikel openbaar mag maken. Die embargo loopt meestal tot 6 tot 12 maanden na publicatie, afhankelijk van het tijdschrift en het vakgebied. In de wetenschappelijke wereld is dat best snel, maar als je resultaat echt tijdgevoelig is, kan dat een nadeel zijn. De versie die je wel direct mag delen, is meestal de accepted author manuscript (AAM) — de versie na peer review, maar vóór de lay-out van de uitgever.
Is groen open access echt gratis?
Voor de meeste lezers maakt dat weinig uit, maar het is goed om te weten. Voor jou als onderzoeker meestal wel.
Maar repositories kosten geld om te beheren, en universiteiten investeren in infrastructuur om alles draaiende te houden. Dus "gratis" is relatief. Maar je hoeft zelf geen APC te betalen, en dat is een groot pluspunt.
Groen of goud? Zo kies jij
Er is geen universeel goed antwoord. Het hangt af van je situatie.
Hier een paar vragen die je jezelf kunt stellen: Heb je een budget voor APCs? Zo niet, dan is groen open access waarschijnlijk je beste optie.
Zo ja, dan kun je overwegen om te kiezen voor goud — zeker als het tijdschrift een goede reputatie heeft in jouw vakgebied. Moet je werk snel beschikbaar zijn? Als je onderzoek tijdgevoelig is — denk aan medische doorbraken of beleidsrelevante bevindingen — dan is goud open access sneller. Bij groen loop je tegen die embargo aan. Wat vraagt je financier? Als je onderzoek gefinancierd is door NWO of ZonMw, dan gelden de regels van Plan S. Die stellen strenge eisen aan hoe je open access publiceet.
Soms is goud de makkelijkste weg om aan die eisen te voldoen, maar groen kan ook — mits je het in een erkende repository zet en je je aan de voorwaarden houdt. Wil je maximale zichtbaarheid? Goud open access-artikelen worden vaak sneller gevonden via Google Scholar en andere zoekmachines, omdat ze direct op de website van het tijdschrift staan. Maar groen open access in een goede repository werkt ook goed — zeker als je het koppelt aan je ORCID-profiel.
Wat doen Nederlandse onderzoekers het meest?
In Nederland is groen open access traditioneel erg populair. Veel onderzoekers publiceren in reguliere tijdschriften en archiveren daarna hun werk via de universiteitsrepository.
Maar de druk neemt toe om te schakelen naar goud, mede door Plan S. De VSNU heeft daarom dealgesprekken gevoerd met grote uitgevers zoals Elsevier, Springer Nature en Wiley.
Die zogenaamde "read-and-publish deals" maken het mogelijk om in bepaalde tijdschriften open access te publiceren als Nederlandse onderzoeker zonder aparte APC te betalen. Dat heeft het aantal gouden open access-publicaties in Nederland flink laten groeien. Toch blijft groen open access relevant. Niet iedereen heeft toegang tot een deal, niet elk tijdschrift doet mee, en sommige onderzoekers geven de voorkeur aan de flexibiliteit van zelf archiveren.
Conclusie: kies bewust
Groen en goud open access zijn geen vijanden — ze zijn twee manieren om hetzelfde doel te bereiken: wetenschap toegankelijk maken voor iedereen. De beste keuze hangt af van je geld, je tijdsdruk, je financier en je vakgebied.
Wat je ook kies: zorg dat je het doet. Want achter gesloten muren verdwijnt kennis. En dat kan gewoon niet in een wereld die zo hard aan innovatie moet.
Veelgestelde vragen
Wat houdt groene open access precies in?
Groene open access betekent dat je onderzoeksvooruitgang vrij toegankelijk wordt gemaakt door het uploaden van je artikel naar een openbare repository, zoals die van je universiteit.
Wat is gold open access en wat zijn de kosten?
Dit zorgt ervoor dat iedereen, wereldwijd, toegang heeft tot je werk zonder dat er een abonnement of betaalde toegang nodig is, en is een belangrijke stap richting open wetenschap. Gold open access betekent dat je artikel direct wordt gepubliceerd in een tijdschrift dat open access biedt. Hoewel dit de snelste manier is om je onderzoek toegankelijk te maken, betaal je vaak een publicatievergoeding, de Article Processing Charge (APC), die kan variëren van 1.500 tot 5.000 euro per artikel. Dit is een belangrijke overweging bij de keuze voor open access.
Wat is Plan S en waarom is het relevant voor open access?
Plan S is een Europees initiatief dat streeft naar directe open access publicatie voor alle door de overheid gefinancierde onderzoek. Dit betekent dat je onderzoeksvooruitgang vanaf 2021 zonder uitzondering gratis toegankelijk moet zijn, wat de druk op onderzoekers vergroot om open access te kiezen en de keuze tussen groene en gouden routes relevant maakt.
Wat is Diamond Open Access (DOA) en hoe verschilt het van andere open access modellen?
Diamond Open Access (DOA) is een model waarbij je onderzoek direct open access wordt gemaakt zonder dat je een publicatievergoeding hoeft te betalen.
Wat zijn de voor- en nadelen van gouden open access tijdschriften?
Het behoudt auteursrechten en brengt geen kosten in rekening voor lezers, waardoor het een aantrekkelijke optie is voor onderzoekers die een kosteneffectieve manier zoeken om hun werk openbaar te maken. Gouden open access tijdschriften bieden directe publicatie zonder abonnementskosten, wat een groot voordeel is. Echter, de Article Processing Charges (APC's) kunnen aanzienlijk zijn, variërend van 1.500 tot 5.000 euro per artikel. Daarnaast kunnen sommige gouden tijdschriften een hogere reputatie hebben, wat gunstig kan zijn voor je carrière, maar dit moet afgewogen worden tegen de kosten.