Stel: je hebt net je onderzoek afgerond, je bent trots op het resultaat, en dan komt de vraag: waar publiceer je het? Als Nederlandse onderzoeker ben je de afgelopen jaren al worsteld met Plan S, cOAlition S en Open Access. Maar wat betekent die hebel precies anno 2026?
▶Inhoudsopgave
Is het nog steeds een groot issue, of is het inmiddels vanzelfsprekend geworden?
Laten we het samen doorlopen — kort, scherp en zonder jargon.
Wat is Plan S eigenlijk, en wie zit erachter?
Plan S is een initiatief van cOAlition S, een groep Europese onderzoeksfinanciers. Het is in 2018 gelanceerd met één duidelijk doel: wetenschappelijk onderzoek dat met publiek geld is gefinancierd, moet direct vrij toegankelijk zijn. Geen muur van betalingsmuren, geen wachtwoorden, geen "vraag het je bibliotheek." Gewoon: open voor iedereen. In Nederland zijn twee grote spelers aangesloten bij cOAlition S: NWO (de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek) en ZonMw.
Dat betekent dat als je onderzoek via een van deze organisaties is gefinancierd, je aan de regels van Plan S moet voldoen.
En dat heeft serieuze gevolgen voor waar en hoe je publiceert.
De kernregels van Plan S in 2026: wat geldt er nu?
De regels zijn in de loop der jaren wat genuanceerder geworden, maar het hart van Plan S klopt nog steeds. Hier de belangrijkste punten:
Directe Open Access is de norm
Artikelen moeten bij publicatie direct vrij toegankelijk zijn. Je mag niet meer eerst in een gesloten tijdschrift publiceren en pas later een open versie online zetten. De versie die verschijnt, moet meteen open zijn — en wel onder een open licentie, meestal een Creative Commons-licentie zoals CC BY 4.0.
De Rights Retention Strategy (RRS) als achterdeur
Eén van de meest ingrijpende ontwikkelingen is de Rights Retention Strategy.
Wat houdt dat in? Simpel gezegd: als NWO- of ZonMw-gefinancierd onderzoek, behoud jezelf als onderzoeker bepaalde rechten op je artikel — ongeacht wat een uitgever erover zegt. Die strategie stelt je in staat om een openbare versie van je manuscript te delen, zelfs als je in een gesloten tijdschrift publiceert.
Dat klinkt misschien als een technisch detail, maar het is juist heel krachtig. Het betekent dat uitgevers niet langer de volledige controle hebben over jouw werk als het met publiek geld is gefinancierd.
Transformative journals en het einde daarvan
Nederlandse universiteiten en hun bibliotheken ondersteunen deze strategie actief. Was er ook iets als transformative journals?
Tijdschriften die langzaam overstapten van een gesloten naar een open model? Die mogelijkheid bestond een tijdje onder Plan S, maar vanaf 2024 is die route afgebouwd. In 2026 telt alleen nog: volledig Open Access tijdschriften, of publicatie via de Rights Retention Strategy. Geen halfslachtige tussenvormen meer.
Wat betekent dit concreet voor jou als onderzoeker?
Goede vraag. Want regels op papier zijn één ding, de praktijk is een ander verhaal.
Check je financiering
Hier is wat je echt moet weten: Plan S geldt alleen voor onderzoek dat is gefinancierd door leden van cOAlition S.
In Nederland zijn dat dus vooral NWO en ZonMw. Als je werkt aan een ERC-grant (Europees onderzoeksfonds) geldt het ook, want de European Research Council valt onder dezde paraplu. Maar als je alleen werkt aan een project zonder deze financieringen, dan ben je formeel niet gebonden aan Plan S.
Kies je tijdschrift zorgvuldig
Toch zie je dat het effect breder doorwerkt. Veel Nederlandse universiteiten hebben hun eigen Open Access-beleid dat verder gaat dan Plan S alleen.
Dus informeer bij je eigen instelling wat er geldt. Je kunt niet meer zomaar in elk tijdschrift publiceren. Het tijdschrift moet Open Access zijn, of je moet gebruikmaken van de Rights Retention Strategy. Gelukkig zijn er handige tools om je Open Access-rechten te beheren en te checken of een tijdschrift voldoet.
Je bibliotheek is je beste vriend
De Journal Checker Tool van cOAlition S zelf is een goed startpunt: je vult je tijdschrift en financiering in, en je krijgt meteen te zeen of het past binnen de regels.
Nederlandse universiteitsbibliotheken hebben de afgelopen jaren flink geïnvesteerd in ondersteuning rondom Open Access. Ze helpen je met het kiezen van de juiste publicatieroute, met het uploaden van je manuscript in de repository, en met het navigeren van licentievragen. Aarzel niet om contact op te nemen — dat is precies waarvoor ze er zijn.
Waar staan we in Nederland echt?
Nederland is altijd een van de voorlopers geweest in Open Access. De VSNU (Vereniging van Universiteiten) heeft al jaren dealgesloten met grote uitgevers zoals Elsevier, Springer Nature en Wiley om Open Access-publicatie voor iedere onderzoeker makkelijker te maken.
Die zogenaamde bevatten steeds vogel Open Access-componenten. Maar er is nog werk aan de winkel. Niet alle onderzoekers zijn zich even bewust van de regels.
Sommige disciplines, met name in de geesteswetenschappen en sociale wetenschappen, publiceren nog veel in boeken en hoofdstukken waar Open Access minder vanzelfsprekend is.
En de druk om te publiceren in "prestigieuze" gesloten tijdschriften — denk aan Nature, Science, The Lancet — is nog steeds reëel. Toch is de richting duidelijk. Open Access is geen experiment meer.
Het is de standaard. En Plan S is een belangrijke reden waarom.
De kern in één zin
Plan S in 2026 is geen dreiging meer — het is een kader. Een kader dat zorgt dat kennis die met publiek geld is verkregen, ook echt publiek is.
Als Nederlandse onderzoeker hoef je er niet bang voor te zijn. Maar je moet er wél bewust mee omgaan.
Check je financiering, kies je publicatieroute met aandacht, en gebruik de ondersteuning die er is. Want uiteindelijk draait het om dit: jouw onderzoek verdient het om gelezen te worden. Door iedereen.
Veelgestelde vragen
Wat houdt Plan S precies in?
Plan S, een initiatief van cOAlition S, streeft ernaar dat wetenschappelijk onderzoek dat met publieke middelen is gefinancierd, direct openbaar toegankelijk is. Dit betekent dat onderzoekers geen betaalde toegang hoeven te betalen om hun werk te lezen of te downloaden, en dat de publicatie direct beschikbaar is onder een open licentie, zoals CC BY 4.0.
Wat is de Rights Retention Strategy (RRS) en waarom is die belangrijk?
De Rights Retention Strategy (RRS) geeft onderzoekers de mogelijkheid om bepaalde rechten op hun artikelen te behouden, zelfs als ze in een tijdschrift publiceren dat niet volledig open access is. Dit betekent dat je je onderzoek kunt delen met een breder publiek, zonder dat de uitgever de volledige controle heeft over de verspreiding van je werk, zeker als het is gefinancierd met publieke middelen. In het verleden bestond de mogelijkheid voor tijdschriften om langzaam over te stappen van een gesloten naar een open model, wat ‘transformative journals’ werden genoemd.
Wat zijn ‘transformative journals’ en waarom zijn ze verdwenen?
Echter, vanaf 2024 zijn deze tijdschriften afgebouwd, en nu is de focus volledig op volledig open access tijdschriften of publicatie via de Rights Retention Strategy.
Wie zijn cOAlition S en NWO/ZonMw?
cOAlition S is een Europese organisatie die het Plan S-initatief leidt. In Nederland zijn NWO (de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek) en ZonMw belangrijke spelers die dit Plan S-principe actief ondersteunen en toepassen bij het financieren van onderzoek. De kosten voor open access publicatie variëren. In veel gevallen worden de publicatiekosten (APC's) door wetenschappelijke fondsen betaald. De gemiddelde APC ligt rond de €2.000, maar kan ook lager zijn (zoals bij Ubiquity Press €450) of hoger (zoals bij Nature Communications €4.290), afhankelijk van het tijdschrift en de licentie.