Stel: je onderzoek is af, je artikel wordt geaccepteerd door een tijdschrift, en je tevreden klikt op 'akkoord'. Maar… wie heeft nu eigenlijk de rechten over jouw werk? Als je het niet zelf regelt, is dat waarschijnlijk de uitgever.
▶Inhoudsopgave
En dat kan flink stroef lopen als je later je eigen artikel open delen wilt.
Daarom bestaat de Rights Retention Strategy, ofwel RTS. En als Nederlandse onderzoeker is het één van de slimste dingen die je nu al kunt doen. Laten we er meteen induiken.
Wat is Rights Retention Strategy precies?
Rights Retention Strategy gaat in één zin over het behouden van je auteursrechten, ook al tekent je artikel bij een uitgever. In de praktijk doe je dit door vóór publicatie een verklaring bij je manuscript te voegen.
Die verklaring zegt, kort gezegd: "Ik behoud mijn rechten, en ik maak dit werk direct openbaar beschikbaar onder een Creative Commons licentie (meestal CC BY 4.0)".
Waarom is dat zo slim? Omdat veel uitgeversovereenkomsten vragen om overdracht van rechten, of een exclusieve publicatielicentie. Als je dat zomaar accepteerd, mag jij als auteur niet zomaar je eigen artikel delen via een repository of onderwijsplatform, laat staan dat anderen het hergebruiken.
Met RTS zet je die klap vooruit. Je zegt: "Ik lever het artikel in, maar de rechten blijven bij mij." In Nederland wordt RTS steeds vaker ondersteund door universiteiten en kennisorganisaties, zeker sinds Plan S en nationale open access ambities duidelijk zijn geworden. Bepaalde subsidiegevers, zoals NWO, ZonMw en de Europese Commissie (inclusief de ERC), verwachten al dat je je onderzoeksresultaten zo snel mogelijk openbaar maakt. RTS is daar een krachtig middel voor.
Waarom is RTS zo relevant voor Nederlandse onderzoekers?
Veel Nederlandse onderzoekers denken: "Wij hebben al transformatieve overeenkomsten, toch?" En ja, die bestaan.
- Onverwachte embargo's of beperkingen bij het delen van je werk.
- Gebrekkige naleving richting subsidiegevende instanties.
- Extra handwerk en herstelwerk achteraf om alsnog open te stellen.
Maar let op: die dekken lang niet alles, en ze veranderen regelmatig. Als je blind vertrouwt op die deals, loop je risico op: RTS is juist bedoeld om die onzekerheid weg te nemen. Je neemt zelf de regie, ongeacht welke deal er nu net afloopt of niet. Bovendien sluit het goed aan bij de Nederlandse ambitie: onderzoek moet zo veel mogelijk FAIR zijn, vindbaar, toegankelijk en herbruikbaar.
Wat RTS NIET is
Voor de duidelijkheid: RTS vervangt geen goed gesprek met je co-auteurs, en het is geen vervanging voor een degelijke publicatiestrategie. Het is juist een extra zekerheid, een soort "veiligheidsnet", zodat je niet afhankelijk bent van de laatste versie van een uitgeversovereenkomst.
Hoe pas je Rights Retention Strategy in de praktijk toe?
De kern is simpel: je voegt vóór indiening een RTS-verklaring bij je manuscript. Die verklaring maakt duidelijk dat je als auteur rechten behoudt en dat het werk onder een open licentie beschikbaar wordt gesteld.
Stap 1: check de richtlijnen van je universiteit
Veel Nederlandse universiteiten, zoals de Erasmus Universiteit Rotterdam, de Vrije Universiteit Amsterdam en Tilburg University, bieden voorbeeldteksten en ondersteuning aan via hun bibliotheken of research support.
Stap 2: neem het gesprek met je co-auteurs
Veel Nederlandse instellingen hebben hun eigen RTS-beleid of aanbevolen formuleringen. Neem contact op met je onderzoeksof bibliotheekondersteuning om te zien welke tekst zij adviseren. Zo weet je zeker dat je voldoet aan zowel de universiteit als aan de eisen van je subsidiegever.
Stap 3: voeg de RTS-verklaring toe bij indiening
Zorg dat alle auteurs op de hoogte zijn en akkoord gaan met het gebruik van RTS. Leg uit dat het gaat om het behouden van rechten en het direct openbaar maken van het werk.
Mensen denken soms dat dit ingewikkeld is, maar in de praktijk komt het erop neer dat je samen kiest voor maximale zichtbaarheid en herbruikbaarheid. Voeg de verklaring toe in het manuscript, bijvoorbeeld in de acknowledgements of in een aparte sectie voor de uitgever. Een veelgebruikte formulering is vergelijkbaar met: "This research was funded in whole or in part by [subsidiegever]. For the purpose of Open Access, the author has applied a CC BY public copyright licence to any Author Accepted Manuscript (AAM) version arising from this submission."
De exacte tekst kan variëren, afhankelijk van de richtlijnen van je universiteit of subsidiegever.
Stap 4: lever het artikel in en bewaar bewijs
Belangrijk is dat de verklaring duidelijk verwijst naar het behoud van rechten en het toepassen van een open licentie. Na indiening is het verstandig om bewijs te bewaren: de versie van het manuscript met de RTS-verklaring, eventuele correspondentie met de uitgever, en de uiteindelijke publicatie. Zo kun je later aantonen dat je als auteur correct hebt gehandeld, mocht dat ooit nodig zijn.
Wat als de uitgever bezwaar maakt?
In sommige gevallen kan een uitgever aangeven dat ze de RTS-verklaring niet accepteren, of dat ze een exclusieve licentie nodig hebben. Wat dan? Ten eerste: wees je bewust van je positie. Als je financier (bijvoorbeeld NWO, ZonMw, Europese Commissie) open access vereist, heb je een sterk argument om RTS te handhaven.
Ten tweede: overleg met je universiteitsbibliotheek of research support. Zij hebben vaak ervaring met dergelijke situaties en kunnen je helpen bij het onderhandelen of het vinden van alternatieven.
In veel gevallen blijkt dat uitgevers uiteindelijk wel meewerken, zodra duidelijk is dat het gaat om een standaard RTS-benadering en geen uitzondering. Het is belangrijk om hier niet te snel mee te stoppen, maar wel professioneel en volhardend te communiceren.
Wat levert het je op als onderzoeker?
Door RTS toe te passen, vergroot je als onderzoeker zelf de zichtbaarheid en impact van je werk. Je artikel is direct beschikbaar voor anderen, zonder onnodige beperkingen. Dat leidt vaak tot meer citaties, meer hergebruik, en meer samenwerking.
Bovendien voldoe je makkelijker aan de eisen van subsidiegevers en aan de Nederlandse open science-ambities.
Kortom: RTS is geen juridische kneep, maar een logische stap als je serieus bent over open science. Het kost je weinig moeite, maar het kan je veel problemen besparen. En laten we eerlijk zijn: wie wil er nou dat een uitgever beslist over wat jij mag doen met je eigen onderzoek?