Open access voor tijdschriftartikelen? Die kent bijna iedereen.
▶Inhoudsopgave
Maar open access voor boeken? Daar hoor je veel minder over, terwijl juist daar een wereld voor openbreekt. In de geesteswetenschappen en sociale wetenschappen worden steeds meer onderzoekers geconfronteerd met de vraag: hoe zorg ik ervoor dat mijn boek niet alleen op een plank in een universiteitsbibliotheek belandt, maar écht gelezen wordt? Twee spelers staan centraal in die beweging: OAPEN en OpenEdition. Laten we even kijken wat ze doen, waarom het belangrijk is, en hoe Nederland daarin meespeelt.
Waar open access boeken anders zijn dan artikelen
Eerst even dit: een boek publiceren is gewoon een ander verhaal dan een artikel. Een artikel is kort, snel geschreven, en vaak onderdeel van een groter project.
Een monografie daarentegen is vaak het resultaat van jarenlang onderzoek. Het schrijven, redigeren, reviewen en uitgeven van een boek kost meer tijd, meer geld, en vraagt om een andere aanpak. Daarom staat open access voor boeken nog in de kinderschoenen vergeleken met open access voor artikelen. Maar het groeit. En hoe.
OAPEN: het Europese hart van open access boeken
OAPEN (Open Access Publishing in European Networks) is dé plek als het om open access boeken gaat. Het is een online bibliotheek waar honderden uitgevers hun boeken vrij toegankelijk maken.
We hebben het over duizenden titels — van geschiedenis tot filosofie, van sociologie tot literatuurwetenschap.
OAPEN is geen uitgeverij op zich. Het is meer een platform en netwerk dat uitgevers, bibliotheken en onderzoekers verbindt. Uitgevers uploaden hun boeken, en die worden vrij toegankelijk gemaakt voor iedereen, overal ter wereld.
Geen betaalmuur, geen abonnement nodig. Gewoon lezen. Wat OAPEN extra waardevol maakt: de metadata van alle boeken is gestandaardiseerd en vindbaar via bibliotheeksystemen wereldwijd. Dat betekent dat een onderzoeker in Groningen net zo makkelijk een open access boek van een Franse uitgever vindt als een collega in Parijs. Bibliotheken kunnen OAPEN-boeken integreren in hun eigen catalogus, waardoor de zichtbaarheid flink toeneemt.
Nederlandse universiteiten en uitgevers zijn actief betrokken bij OAPEN. Denk aan uitgeverijen als Amsterdam University Press en Brill, die via OAPEN hun open access boeken beschikbaar stellen.
Het is een mooi voorbeeld van hoe Nederland bijdraagt aan een Europese infrastructuur voor open science.
OpenEdition: de Franse kracht achter open access in de geesteswetenschappen
Aan de andere kant van de grens doet OpenEdition hetzelfde, maar dan met een sterk Frans accent.
OpenEdition is een Frans platform dat zich richt op open access publicaties in de geesteswetenschappen en sociale wetenschappen. Ze bieden niet alleen boeken, maar ook tijdschriften en blogs — allemaal open access. OpenEdition werkt met een model dat ze de "freemium"-aanpak noemen: de basisversie van elke publicatie is gratis te lezen. Uitgevers en instellingen kunnen daarnaast kiezen voor extra diensten, zoals gedetailleerde statistieken of verbeterde presentatie, tegen een vergoeding.
Zo blijft de toegang vrij, maar is er toch een duurzaam businessmodel. Wat OpenEdition bijzonder maakt, is de aandacht voor de Franstalige academische wereld.
Veel onderzoek in de geesteswetenschappen wordt nog steeds in het Frans gepubliceerd, en OpenEdition zorgt ervoor dat dat onderzoek niet achter een betaalmuur verdwijnt.
Maar ook Nederlandse onderzoekers die samenwerken met Franse collega's, of gewoon geïnteresseerd zijn in Franstalige literatuurwetenschap, kunnen hier hun voordeel mee doen.
Waarom dit ertoe doet voor onderzoekers
Stel je voor: je hebt vijf jaar gewerkt aan een boek over de Nederlandse Gouden Eeuw. Het is eindelijk af.
Maar dan komt de uitgever met de vraag: open access of niet?
Als je kiest voor traditioneel publiceren, bereik je misschien een paar honderd lezers. Kies je voor open access via OAPEN of OpenEdition, en plotseling is je boek te vinden voor een student in Mexico, een onderzoeker in Japan, of een geïnteresseerde leek in Utrecht. En laten we het hebben over zichtbaarheid.
Onderzoek toont aan dat open access boeken vaker gedownload worden en vaker geciteerd worden dan hun gesloten tegenhangers. Dat is geen detail — dat maakt verschil voor je carrière, je impact, en uiteindelijk voor de wetenschap zelf. Daarnaast speelt er in Nederland het Plan S, de Europese richtlijn die steeds meer vereist dat publiek gefinancierd onderzoek open access wordt gepubliceerd. Hoewel Plan S zich primair richt op artikelen, is de druk om ook boeken open access te maken alleen maar toegenomen.
Wil je weten hoe open access voor monografieën werkt? OAPEN en OpenEdition bieden daar een antwoord op.
Hoe begin je met open access boeken publiceren?
Goed nieuws: je hoeft geen expert te zijn om hiermee aan de slag te gaan. Als Nederlandse onderzoeker kun je bij je uitgever informeren of ze meedoen aan OAPEN of OpenEdition. Veel Nederlandse academische uitgevers doen dat inmiddels.
Je kunt ook bij je universiteitsbibiotheek terecht voor advies — die hebben vaak specifieke onderzoekers die zich bezighouden met open access.
En als je gewoon wilt lezen? Ga naar de OAPEN Library of OpenEdition, zoek op onderwerp, en begin met lezen. Alles is gratis.
Geen account nodig, geen excuses. Gewoon klikken en duiken in de wereld van open access kennis. Open access voor boeken is geen toekomstmuziek meer. Het is nu. En met OAPEN en OpenEdition aan de horizon, wordt het steeds makkelijker om mee te doen.