Stel je voor: je hebt jarenlang onderzoek gedaan, je proefschrift is af, en nu wil je het publiceren als één prachtig boek.
▶Inhoudsopgave
Maar hoe zit dat dan met open access? Want laten we eerlijk zijn, open access voor tijdschriftartikelen is inmiddels best een bekend verhaal in Nederland. Maar boeken? Daar zit het anders. Veel anders. En dat is eigenlijk best loges als je erover nadenkt.
Waarom open access voor boeken een ander verhaal is
Kort door de bocht: een boek is gewoon een ander dier dan een artikel. Een tijdschriftartikel is vaak vijf à tien pagina's, gaat relatief snel door het reviewproces, en verschijnt in een tijdschrift dat al een hele infrastructuur hebben voor open access. Een monografie daarentegen?
Die is het resultaat van soms vijf, tien, zelfs vijftien jaar onderzoek.
Het is langer, complexer, en het hele publicatieproces verloopt fundamenteel anders. Terwijl artikelen doorgaans korter zijn en het publicatietempo hoog ligt, vereisen boeken veel meer tijd, middelen en begeleiding. De geesteswetenschappen en sociale wetenschappen zijn de belangrijkste vakgebieden waar monografieën nog steeds de norm zijn.
En daar is open access voor boeken nog echt bezig aan een opmars. Vergeleken met open access voor tijdschriftartikelen staat het voor boeken nog in de kinderschoenen.
De financiële kant: wie betaalt er voor een open access boek?
Dit is waar het écht anders wordt. Bij een artikel betaal je vaak een zogenaamde Article Processing Charge, kortweg APC.
Die ligt meestal tussen de 1.500 en 3.000 euro. Voor een boek is dat een heel ander verhaal.
De kosten voor het open access publiceren van een monografie kunnen oplopen tot 7.000 tot wel 12.000 euro. Soms zelfs meer. Dat komt omdat een boek simpelweg meer werd is: meer pagina's, meer redactie, meer vormgeving, en vaak ook een langduriger peer review proces. Gelukkig zijn er manieren om die kosten te dekken.
Nederlandse universiteiten en onderzoeksfinanciers bieden steeds vaker subsidies of vergoedingen voor open access boekpublicaties. NWO, de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek, accepteert open access boeken als onderdeel van hun open access beleid. Dat betekent dat als je onderzoek met NWO-geld gefinancierd is, je ook je boek open access kunt publiceren. De VSNU, de vereniging van Nederlandse universiteiten, werkt al meer dan een decennium aan de transitie naar honderd procent open access, en daar vallen monografieën ook onder.
De verschillende routes naar open access voor boeken
Net als bij artikelen zijn er meerdere manieren om een boek open access te publiceren. Maar de routes zijn wel anders van aard.
Gold route: direct open access bij de uitgever
Bij de gold route publiceer je je boek direct in open access bij een uitgever.
Dat betekent dat het boek vanaf het moment van publicatie gratis toegankelijk is voor iedereen met een internetverbinding. Bekende uitgevers die dit aanbieden zijn onder andere Amsterdam University Press, Leuven University Press, en een groeiend aantal Duitse en Britse academische uitgevers. Het nadeel: je moet vaak wel een Book Processing Charge, een BPC, betalen.
Green route: zelf archiveren in een repository
En die is aanzienlijk hoger dan een APC voor een artikel. Bij de green route publiceer je je boek bij een uitgever naar keuze, maar je zet een versie — meestal het manuscript na peer review — in een online repository. Denk bijvoorbeeld aan de repository van je eigen universiteit. Het voordeel is dat je geen BPC hoeft te betalen.
Het nadeel is dat er vaak een embargo-periode zit. Dat betekent dat het boek pas na bijvoorbeeld zes of twaalf maanden vrij toegankelijk wordt.
Hybride route: open access binnen een uitgeefreeks
Voor boeken is die embargo-periode vaak langer dan bij artikelen, omdat uitgevers meer bezwaar maken tegen directe gratis beschikbaarheid van een volledig boek. Sommige uitgevers bieden hybride reeks aan, waar je per boek kunt kiezen voor open access.
Dat klinkt aantrekkelijk, maar het is ook de route waar criticisten het meest over zeuren. Het zogenaamde double dipping: universiteitsbibliotheken betalen abonnementen op de reeks, én de auteur betaalt een BPC voor open access. De uitgever krijgt dus twee keer geld. Daarom wordt de hybride route steeds minder gestimuleerd door Nederlandse onderzoeksfinanciers, wat soms lastig is als je open access moet uitleggen aan een sceptische coauteur.
Wat betekent dit voor jou als onderzoeker?
Als je overweegt om je monografie open access te publiceren, zijn er een paar dingen die je moet weten.
Ten eerste: begin vroeg met plannen. Het proces van het vinden van financiering, het doorlopen van het reviewproces, en het daadwerkelijk publiceren van een boek kost meer tijd dan je denkt.
Vooral als je een BPC moet aanvragen bij je universiteit of onderzoeksfinancier. Ten tweede: check de voorwaarden van je financier. NWO stelt bijvoorbeeld specifieke eisen aan de manier waarop je boek open access wordt gepubliceerd. En niet elke universiteit heeft dezelfde regelingen.
Praat met je bibliotheek, met je onderzoekscoördinator, of kijk op het platform openaccess.nl voor de laatste informatie.
En ten derde: wees je ervan bewust dat open access voor boeken nog volop in ontwikkeling is. De regels veranderen, nieuwe initiatieven komen erbij, en de beschikbaarheid van financiering kan per jaar verschillen. Wat vandaag niet mogelijk is, kan over een jaar wel zo zijn.
De toekomst van open access monografieën in Nederland
Nederland is een van de voorlopers in Europa als het om open access gaat. Al meer dan tien jaar wordt er geïnvesteerd in wetgeving, infrastructuur en financiële ondersteuning om de transitie naar honderd procent open access te realiseren.
En hoewel de focus daarbij lange tijd lag op tijdschriftartikelen, krijgen monografieën steeds meer aandacht.
Initiatieven zoals het nationale platform openaccess.nl helpen onderzoekers om de vindbaarheid van informatie te verbeteren en bieden duidelijke richtlijnen over open access publiceren. Ook de aangescherpte Plan S eisen, die stellen dat wetenschappelijk onderzoek direct open access moeten zijn, drukken op de ontwikkeling van betere modellen voor open access boeken. De uitdaging blijft groot.
Boeken zijn complexer, duurder, en de uitgeefwereld is minder gestandaardiseerd dan die van tijdschriften. Maar de richting is duidelijk: open access voor monografieën groeit.
En als onderzoeker in de geesteswetenschappen of sociale wetenschappen is het zaak om bij te blijven. Want wie nu al weet hoe het werkt, is straks verder dan de rest.
Veelgestelde vragen
Waarom is open access voor boeken anders dan voor tijdschriftartikelen?
Het publiceren van een boek is een veel langduriger en complexer proces dan het publiceren van een artikel. Een boek is het resultaat van jarenlange onderzoek, terwijl artikelen vaak sneller doorlopen worden.
Wie kan een open access boek financieren?
Bovendien zijn de kosten voor een open access boek aanzienlijk hoger, vaak oplopend tot 7.000 tot 12.000 euro, in tegenstelling tot de 1.500 tot 3.000 euro voor een artikel. Gelukkig zijn er steeds meer mogelijkheden om de kosten van open access boekpublicaties te dekken. Nederlandse universiteiten en onderzoeksfinanciers, zoals NWO, bieden subsidies of vergoedingen aan voor open access boekpublicaties, vooral als het onderzoek is gefinancierd met hun middelen.
Welke routes zijn er voor open access boekpublicatie?
De VSNU werkt ook aan de transitie naar 100% open access, wat ook monografieën omvat.
Wat zijn de kosten van open access boekpublicatie?
Er zijn verschillende manieren om een boek open access te publiceren, net als bij artikelen. De meest voorkomende route is de ‘gold route’, waarbij het boek direct in open access wordt gepubliceerd bij een uitgever, waardoor het vanaf publicatie gratis toegankelijk is voor iedereen. Het publiceren van een boek in open access is aanzienlijk duurder dan het publiceren van een artikel. De kosten kunnen oplopen tot 7.000 tot 12.000 euro, vanwege de langere publicatieprocedure, meer pagina's, uitgebreidere redactie en vaak een langduriger peer review proces.
Hoe verschilt open access voor boeken van open access voor artikelen?
Open access voor artikelen is relatief bekend, maar open access voor boeken is nog in de kinderschoenen. Artikelen zijn vaak korter en sneller gepubliceerd, terwijl boeken het resultaat zijn van jarenlange onderzoek en een complex publicatieproces, wat resulteert in hogere kosten en een langere doorlooptijd.