Je hebt een subsidie binnen bij ZonMw — gefeliciteerd! Maar hóór je begint met publiceren en data delen, is het goed om te weten: ZonMw stelt tegenwoordig behoorlijk strenge eisen aan hoe je je onderzoeksresultaten deelt.
▶Inhoudsopgave
Open Science is geen optie meer, het is verplicht. En dat is eigenlijk best wel goed natuurlijk. Maar wat moet je precies doen?
En waar moet je op letten? Laten we het gewoon eerlijk en duidelijk hebben.
Open Access publiceren: geen discussie meer
Alles wat uit je ZonMw-gefinancierde onderzoek komt, moet Open Access beschikbaar zijn. Punt uit.
Dat geldt voor wetenschappelijke artikelen, maar ZonMw moedigt je ook aan om andere publicaties — denk aan monografieën, boekbijdragen, conference proceedings en zogenaamde grey literature — open toegankelijk te maken. Het doel? Honderd procent Open Access. Geen uitzonderingen.
Wat betekent Plan S concreet voor jou?
En hier wordt het interessant: sinds medio 2019 heeft ZonMw zich officieel achter Plan S geschaard. Vanaf 1 januari 2021 is dat volledig doorgevoerd in hun beleid. Plan S is een initiatief van cOAlition S, een samenwerkingsverband van internationale subsidieverstrekkers, met één helder doel: alle wetenschappelijke publicaties die uit gefinancierd onderzoek voortkomen, direct en gratis toegankelijk maken voor iedereen. Plan S hanteert een aantal harde voorwaarden.
Ten eerste: je artikel moet bij publicatie direct Open Access beschikbaar zijn.
Geen embargo, geen "over zes maanden wel". Direct. Ten tweede: je mag niet zomaar publiceren in elk tijdschrift. Het tijdschrift moet voldoen aan de Plan S-vereisten.
Dat betekent bijvoorbeeld dat het tijdschrift een geldig Open Access-model heeft, of dat je gebruikmaakt van een zogenaamd "transformative arrangement" — een overeenkomst waarbij traditionele tijdschriften langzaam omboeken naar Open Access. Ten derde: de auteursrechten blijven bij de onderzoeker of de instelling.
Hoe zit het met de praktijk?
Je mag je artikel niet volledig afstaan aan een uitgever. En tot slot: publicaties moeten een open licentie hebben, meestal een Creative Commons-licentie (CC BY), zodat anderen jouw werk mogen hergebruiken, mits ze je naam vermelden.
ZonMw heeft instructies opgesteld voor projectleiders die stap voor stap uitleggen wat je moet doen. Van het moment dat je een artikel schrijft, via het indienen bij een tijdschrift, tot het daadwerkelijke publiceren. De kortingsregel is simpel: als ZonMw je onderzoek (deels) betaalt, dan moet het artikel direct Open Access zijn. En niet alleen het artikel zelf — ook bijbehorende datasets, code en andere onderzoeksmaterialen moeten zoveel mogelijk open gedeeld worden.
FAIR-data: je onderzoeksdata verdient beter dan een harde schijf op een kast
Publicaties zijn één ding, maar data is waar het echt om draait in Open Science.
ZonMw heeft daarom ook een eigen FAIR-datamanagementbeleid. FAIR staat voor Findable, Accessible, Interoperable en Reusable.
Wat moet je doen met je data?
Klinkt als jargon, maar het idee is eigenlijk heel logisch: onderzoeksdata moet vindbaar, toegankelijk, uitwisselbaar en herbruikbaar zijn. Niet alleen voor jezelf, maar voor de hele wetenschappelijke wereld. Allereerst: je moet een Data Management Plan (DMP) opstellen. Dat is een document waarin je uitlegt hoe je met je onderzoeksdata omgaat.
Hoe verzamel je het? Hoe bewaar je het?
Wie heeft er toegang toe? En wat er gebeurt met de data na afloop van het project. ZonMw verwacht dat je dit plan bij aanvang van je onderzoek hebt en dat je het actueel houdt.
Daarnaast moet je data — zover mogelijk en verantwoord — delen via een trusted repository. Dat is een betrouwbare online opslagplek voor onderzoeksdata, zoals DANS (Data Archiving and Networked Services) of een domeinspecifieke repository.
En als je data niet open kan?
Je mag niet zeggen: "Mail me maar als je mijn data wil." Nee, het moet echt open en vindbaar zijn, met een persistente identifier (zoals een DOI) en een duidelijke licentie die aangeeft hoe anderen je data mogen gebruiken.
Soms is het niet mogelijk om data volledig open te delen. Denk aan privacygevoelige patiëntgegevens of bedrijfsvertrouwelijke informatie. Dat begrijpt ZonMw. Maar ook dan geldt: je moet uitleggen waarom je data niet open kan, en je moet wel zorgen dat de data zo open mogelijk beschikbaar is binnen de grenzen van wat wettelijk en ethisch verantwoord is. "As open as possible, as closed as necessary" — dat is het devies.
Waarom doet ZonMw dit eigenlijk?
Goede vraag. Het antwoord is eigenlijk best simpel: onderzoek dat met publiek geld wordt betaald, hoort ook voor iedereen toegankelijk te zijn.
Dat geldt voor artikelen, maar zeker ook voor data. Als een onderzoeker in Dokkum jouw dataset kan hergebruiken voor een nieuw onderzoek, dan heb je als samenleving twee keer waar voor je geld. En dat is precies waar Open Science voor staat.
ZonMw ziet zichzelf als een belangrijke aanjager van Open Science in Nederland. Ze geven niet alleen geld, ze stellen ook eisen die ervoor zorgen dat de kennis die met dat geld wordt gegenereerd, daadwerkelijk bijdragt aan betere zorg en volksgezondheid.
Open delen versnelt de wetenschap. En dat is uiteindelijk in het belang van iedereen.
Samengevat: wat moet je onthouden?
Als je een ZonMw-subsidie hebt, dan gelden deze regels in ieder geval: Alle wetenschappelijke publicaties moet je direct Open Access beschikbaar stellen, conform Plan S. Je data moet FAIR zijn: vindbaar, toegankelijk, uitwisselbaar en herbruikbaar. Bekijk ook onze handige checklist voor Open Science verplichtingen.
Je schrijft een Data Management Plan en je deelt je data via een trusted repository.
En als er redenen zijn waarom je niet alles open kan, dan documenteer je dat helder en transparant. Klinkt het veel? Misschien. Maar het is niet onoverkomelijk.
En het maakt je onderzoek beter, betrouwbaarder en zichtbaarder. Dat is een win-win voor iedereen.
Veelgestelde vragen
Moet ik open access publiceren of niet?
Ja, als projectleider van een onderzoek gefinancierd door ZonMw, is het verplicht om je onderzoek in Open Access te publiceren.
Wat zijn open access wetenschappelijke artikelen?
Dit zorgt ervoor dat de resultaten van je werk voor iedereen toegankelijk zijn, wat de verspreiding en het hergebruik van je onderzoek bevordert. ZonMw hecht veel waarde aan transparantie en openheid in wetenschappelijk onderzoek. Open access wetenschappelijke artikelen zijn onderzoeken die gratis en online beschikbaar zijn voor iedereen, zonder dat er een abonnement of andere toegangsdrempel nodig is. Dit maakt het mogelijk dat onderzoekers wereldwijd toegang hebben tot de resultaten, waardoor samenwerking en verdere ontwikkeling van het onderzoek worden gestimuleerd.
Wat zijn de nadelen van open access publiceren?
ZonMw stimuleert dit actief. Hoewel open access publiceren de zichtbaarheid van je onderzoek vergroot, kunnen er wel kosten verbonden zijn aan de publicatie via zogenaamde Article Processing Charges (APC's).
Hoe publiceer je open access?
Het is belangrijk om dit vooraf te checken en te overwegen. Daarnaast is het cruciaal om te kiezen voor betrouwbare tijdschriften die voldoen aan de Plan S-vereisten om de kwaliteit van je publicatie te waarborgen.
Wat houdt Plan S precies in?
Het publiceren van een artikel in open access vereist een peerreviewproces, waarna de auteurs mogelijk een publicatiekostenvergoeding moeten betalen. Vervolgens wordt het artikel door de uitgever opgemaakt en online beschikbaar gesteld, meestal onder een Creative Commons licentie (CC BY), waardoor anderen je werk mogen hergebruiken met vermelding van de auteurs. Plan S is een initiatief van cOAlition S dat vereist dat alle wetenschappelijke publicaties die uit gefinancierd onderzoek voortkomen, direct en gratis toegankelijk zijn voor iedereen. Dit betekent dat je artikel bij publicatie direct Open Access beschikbaar moet zijn, zonder embargo of vertraging, en dat het gepubliceerd moet worden in een tijdschrift dat voldoet aan de Plan S-vereisten.