Stel je voor: je werkt wekenlang aan een onderzoek, publiceert een prachtig artikel, en dan zit het achter een betaalmuur.
▶Inhoudsopgave
Slechts een handvol mensen met de juiste universiteitslogin kunnen het lezen. Terwijl jouw werk, gefinanciert met publiek geld, eigenlijk voor iedereen toegankelijk zou moeten zijn. Klinkt niet ideaal, toch?
Daar komt het Nationale Programma Open Science (NPOS) om de hoek kijken. Maar wat is het precies, en waarom moet jou dat iets uitmaken als onderzoeker? Laten we er eens duiken.
Wat is het Nationale Programma Open Science (NPOS)?
Het Nationale Programma Open Science is een gezamenlijk initiatief van de grote Nederlandse kennis- en onderzoeksinstellingen. Denk aan de VSNU (de vereniging van universiteiten), NWO (de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek), de KNAW, de KB, SURF en diverse andere partijen.
Samen hebben ze zich gebogen over de vraag: hoe maken we wetenschap écht open? Het programma is opgericht om Open Science van een mooie ambitie te maken tot een dagelijkse praktijk. Niet als iets wat je er "even bij doet", maar als de manier waarop onderzoek wordt gedaan.
Het richt zich op zes kerngebieden: Open Access publiceren, FAIR data delen, verantwoorde waardering van onderzoekers, onderwijs en opleiding rond Open Science, infrastructuur en het faciliteren van citizen science.
En laten we het hebben over geld, want dat maakt het tastbaar. Nederland heeft via NWO en de betrokken partijen fors geïnvesteerd in Open Science. NWO is zelf een van de grootste financiers van Open Science initiatieven in het land.
Via Open Science NL, het uitvoerende bureau van het programma, worden jaarlijks subsidies verleend aan projecten die Open Science verder helpen. Denk aan de Open Science Fund, maar ook aan specifieke calls voor onderzoekers die hun data FAIR willen maken of hun onderzoek open willen delen.
Wat betekent dit concreet voor jou als onderzoeker?
Goede vraag. Want beleid op papier is mooi, maar jij wilt weten wat het voor jou doet.
Open Access publiceren wordt de norm, niet de uitzondering
Hier is het overzicht. Als je onderzoek publiceert, geldt inmiddels: Open Access is standaard. Dat is geen wens meer, dat is beleid.
NWO eist dat onderzoek dat zij financiert, direct open toegankelijk is bij publicatie.
FAIR data: jouw data wordt een waardevol bezit
Geen embargo, geen uitzonderingen. En de VSNU heeft met uitgeverijen deals gesloten (zoals de bekende "read and publish" deals) waardoor je als onderzoeker bij veel tijdschriften gratis of tegen verlaagd tarief Open Access kunt publiceren. Wat betekent dat voor jou?
Minder gezeur met facturen, meer zekerheid dat je werk gelezen wordt, en een grotere kans dat jouw onderzoek impact heeft. Want laten we eerlijk zijn: een artikel dat niemand kan vinden of lezen, heeft weinig impact.
FAIR staat voor Findable, Accessible, Interoperable en Reusable. Klinkt technisch, maar het idee is simpel: jouw onderzoeksdata moet zo worden beheerd dat anderen het kunnen vinden, begrijpen en hergebruiken.
Waardering en beloning verandert
Niet in een Excel-bestand op je laptop, maar in een goed ingerichte repository met metadata en een persistente identifier. Waarom zou je dat doen? Ten eerste omdat financierders het steeds vaker eisen. NWO vraagt inmiddels een Data Management Plan bij elke aanvraag.
Ten tweede omdat FAIR data jouw werk zichtbaarder maakt. Onderzoekers die jouw data hergebruiken, citeren jou.
En citaties zijn goud waard in de academische wereld. Open Science NL biedt via hun website openscience.nl concrete hulpmiddelen en richtlijnen om je op weg te helpen. Van templates voor Data Management Plans tot advies over welke repository het beste bij jouw data past.
Dit is misschien wel de grootste verschuiving. Traditioneel werd een onderzoeker beoordeeld op het aantal publicaties in "high impact" tijdschriften.
Financiering en ondersteuning: er is geld en hulp beschikbaar
Open Science zegt: laten we kijken naar alles wat je bijdraagt. Open Access artikelen, datasets, software, onderwijsactiviteiten, maatschappelijke impact, open peer review. De VSNU, NWO en KNAW hebben in 2019 de "Erkennings- en waarderingsagenda" gelanceerd, en met het oog op de toekomst van open science in Nederland raakt die steeds meer de dagelijkse praktijk.
Universiteiten werken aan nieuwe beoordelingssystemen waarin Open Science een plek krijgt. Voor jou als onderzoeker betekent dat: ruimte om anders te werken zonder daarvoor te boeten.
Open Science hoeft niet op eigen kosten. Via Open Science NL kun je subsidie aanvragen voor projecten die Open Science verder helpen. Er zijn specifieke calls voor onderzoekers, maar ook voor projecten die bijvoorbeeld Open Science-opleidingen ontwikkelen of nieuwe tools bouwen.
Daarnaast bieden de Nederlandse universiteiten via hun bibliotheken en research support teams uitgebreide ondersteuning. Van workshops over FAIR data tot advies over Open Access publiceren. Je staat er niet alleen voor.
Waar begin je?
Je hoeft niet alles tegelijk te doen. Open Science is een reis, geen switch die je omdraait.
Maar een paar concrete stappen helpen je op weg: Neem een kijkje op openscience.nl voor overzicht van financiering, richtlijnen en best practices. Vraag je universiteitsbibliotheek om advies over Open Access publiceren en data management.
En praat met je collega's over wat zij doen, want Open Science werkt het best als je het samen doet. Het Nationale Programma Open Science is geen ver-van-je-bed-show. Het raakt direct aan hoe jij werkt, publiceert, wordt beoordeeld en gefinancierd. En dat is eigenlijk best wel spannend. Want het betekent dat de wetenschap die we samen bouwen, eindelijk open is. Voor iedereen.
Veelgestelde vragen
Wat houdt het Nationale Programma Open Science precies in?
Het Nationale Programma Open Science (NPOS) is een initiatief van Nederlandse kennis- en onderzoeksinstellingen, zoals de VSNU en NWO, om wetenschap toegankelijker te maken.
Hoe beïnvloedt het NPOS mij als onderzoeker?
Het doel is om Open Science niet als een extra activiteit te zien, maar als de standaard manier van onderzoek doen en publiceren, met focus op open toegang tot publicaties, data delen en eerlijke waardering van onderzoekers. Als onderzoeker betekent het NPOS dat je onderzoek, gefinancierd door NWO, standaard open toegankelijk gepubliceerd moet worden.
Wat is precies Open Access publiceren?
Daarnaast is het belangrijk om je data FAIR (Findable, Accessible, Interoperable, Reusable) te maken, wat je een grotere impact kan geven en het makkelijker maakt voor anderen om je werk te gebruiken en verder te ontwikkelen. Open Access publiceren betekent dat je onderzoek direct toegankelijk is voor iedereen, zonder dat je een betaalmuur hoeft te doorbreken. NWO eist dit nu voor onderzoek dat zij financieren, en er zijn deals met uitgeverijen waardoor je als onderzoeker vaak gratis of goedkoper Open Access kunt publiceren. FAIR data staat voor Findable, Accessible, Interoperable en Reusable.
Wat bedoelen ze met FAIR data?
Het betekent dat je data zo op een manier organiseert en deelt dat anderen het gemakkelijk kunnen vinden, gebruiken en hergebruiken.
Wat is de rol van Open Science NL?
Dit verhoogt de impact van je onderzoek en bevordert samenwerking. Open Science NL is het uitvoerende bureau van het NPOS en verleent subsidies aan projecten die Open Science verder helpen, zoals het maken van FAIR data of het open delen van onderzoek. Ze zorgen ervoor dat de verschillende partijen binnen de Nederlandse wetenschapsgemeenschap samenwerken aan de implementatie van Open Science.