Stel je voor: je publiceert onderzoek en iedereen — letterlijk iedereen — kan het lezen. Gratis. Zonder muur van geld of moeilijke toegang.
▶Inhoudsopgave
Dat is hoe open science werkt. En in 2027 wordt het in Nederland nóg belangrijker.
Er komen nieuwe regels, nieuwe kansen en ook nieuwe uitdagingen. Ben je onderzoeker, docent of gewoon benieuwd? Dan is het slim om nu alvoor te weten wat er komt. Want wie nu voorbereidt, heeft straks een voorsprong.
Waarom 2027 een belangrijk jaar wordt voor Open Science
Nederland is al jarenland een voorloper in open science. Denk aan Plan S, het beleid van NWO en de VSNU-akkoorden met uitgevers.
Maar 2027 brengt een aangzienlijke verschuiving. Er komen nieuwe Europese richtlijnen, veranderende financieringsvoorwaarden en een steeds grotere verwachting dat onderzoek vrij toegankelijk is.
Kortom: de tijd van "het komt wel goed" is voorbij. Er wordt van onderzoekers verwacht dat ze nu al actief meedraaien.
Wat er precies verandert in 2027
1. Open Access wordt de norm, niet meer de uitzondering
Plan S, het initiatief van cOAlition S waar NWO en de Europese Commissie deel van uitmaken, stelt al sinds 2021 strenge eisen.
Maar in 2027 worden die eisen nog verder doorgevoerd. Dat betekent: als je onderzoek gefinancierd wordt met publiek geld, moet je publicatie direct open access beschikbaar zijn.
2. FAIR data wordt verplicht, niet optioneel
Geen embargo meer, geen achterdeurtjes meer. De VSNU heeft al afspraken gemaakt met grote uitgevers zoals Elsevier, Springer Nature en Wiley. Maar in 2027 wordt het verwacht dat vrijwel alle Nederlandse universiteiten volledig aan deze afspraken voldoen. Wat betekent dat voor jou?
Als onderzoeker moet je er rekening mee houden dat je publicatieplan al vroeg in het onderzoeksproces open access moet omvatten.
Publiceren in gesloten tijdschriften wordt steeds lastiger als je publiek gefinancierd onderzoek doet. FAIR staat voor Findable, Accessible, Interoperable en Reusable. Het klinkt technisch, maar het idee is simpel: onderzoeksmateriaal moet zo worden bewaard en gedeeld dat anderen het kunnen vinden, begrijpen en hergebruiken.
NWO en ZonMw vragen al om data management plans. In 2027 wordt dit een harde vereiste bij aanvragen voor onderzoeksfinanciering.
3. Nieuwe manieren van onderzoeksevaluatie
De Nederlandse universiteiten investeren flinck in infrastructuur hiervoor. DANS (Data Archiving and Networked Services) speelt een centrale rol.
Ook het concept van de "data steward" — iemand die helpt met het goed organiseren van onderzoeksdata — wordt steeds gebruikelijker. Als je dat nog niet hebt, is het tijd om daar mee aan de slag te gaan. Het beoordelen van onderzoekers op basis van hun aantal publicaties in "hoge-impact" tijdschriften?
Dat wordt langzaam maar zeker afgebouwd. Nederland is een van de grondleggers van het Recognition & Rewards-programma.
Dit programma beloont onderzoekers breder: niet alleen om publicaties, maar ook om het delen van data, open samenwerking, onderwijs en maatschappelijke impact.
4. Europese ontwikkelingen die Nederland raken
In 2027 wordt dit steeds meer verwerkt in sollicitatieprocedures en bevorderingen. Dus als je nu al open science in je werk integreert, ben je straks beter gepositioneerd.
Het is letterlijk investeren in je eigen carrière. Nederland opereert niet in een vacuüm. De Europese Commissie duwt hard richting open science. Het European Open Science Cloud (EOSC) groeit uit tot een serieuze infrastructuur waar onderzoekers data en diensten kunnen delen over de grens heen.
Ook het Europese kader voor onderzoeksevaluatie, de Agreement on Reforming Research Assessment, heeft directe gevolgen voor Nederlandse instellingen.
De VSNU, NFU, KNAW, NWO en andere organisaties werken samen in het Nationaal Programma Open Science (NPOS). Zij zorgen ervoor dat Nederlandse belangen meewegen in Europese beslissingen. Maar het betekent ook dat veranderingen in Brussel sneller doorwerken in Nederland dan je misschien denkt.
Wat kun je nu al doen om je voor te bereiden?
De grootste fout die je kunt maken? Wachten tot 2027 en dan reageren.
De slimme zet is nu al beginnen. Hier een paar concrete stappen:
Leer de basis. Begrijp wat open science echt inhoudt. Het is niet alleen "gratis publiceren". Het gaat om transparantie, herhaalbaarheid en samenwerking.
Websites van de VSNU en NWO bieden goede overzichten. Maak een data management plan. Ook als het nog niet verplicht is voor jouw subsidie. Het dwingt je na te denken over hoe je data opschaalt, deelt en bewaart.
Tools zoals DMPonline helpen je hierbij. Experimenteer met open access publiceren. Kijk welke tijdschriften en platforms geschikt zijn voor jouw vakgebied. Denk ook aan preprint-servers zoals arXiv of SocArXiv, waar je manuscripten vrij kunt delen voordat ze peer-reviewed zijn. Praat erover. Open science is een team effort. Bespreek het met je collega's, je leidinggevende, je promovendi. Hoe meer mensen erover nadenken, hoe sneller het normaal wordt.
De kern: open science is geen trend, het is de toekomst
2027 is niet het einde van een verandering. Het is eerder een tussenstation op weg naar een onderzoekslandschap waar openheid de standaard is.
Nederland heeft een sterke positie, maar die moet je onderhouden. De universiteiten, financieringsorganisaties en overheid zetten vol in op deze koers.
Jij als onderzoeker of professional in de wetenschap? Jij bent de spil. Dus begin vandaag. Niet omdat je moet, maar omdat het beter onderzoek oplevert.
Onderzoek dat vrij toegankelijk is, wordt vaker geciteerd, heeft meer impact en bereikt meer mensen. Dat is goed voor de wetenschap. En uiteindelijk voor iedereen.