Je hebt je onderzoek afgerond, het artikel is geaccepteerd door een tijdschrift, en je wil het graag open access delen. Maar wacht — de uitgever zegt dat je nog even moet wachten. Hoe lang precies?
▶Inhoudsopgave
En geldt die wachttijd eigenlijk voor elk vakgebied hetzelfde? Geen zorgen, we nemen je mee door de wereld van embargo-periodes bij groene Open Access.
Want ja, het is ingewikkelder dan je zou hopen, maar ook minder ingewikkeld als je weet waar je naar moet kijken.
Wat is een embargo-periode en waarom bestaat het?
Kort gezegd: een embargo-periode is de tijd die je moet wachten voordat je een versie van je artikel vrij beschikbaar mag maken in een repository — een digitale bewaarplaats van je universiteit of onderzoeksinstelling. Die wachttijd komt niet uit de lucht vallen. Uitgevers willen hun abonnementsinkomsten beschermen.
Zonder embargo zou iedereen direct gratis je artikel kunnen lezen, en wie betaalt dan nog voor het tijdschrift?
Maar hier wordt het interessant: niet elke discipline heeft dezelfde regels. En in Nederland gelden er zelfs officiële richtlijnen die het voor onderzoekers een stuk helderder maken. Laten we erin duiken.
De richtlijnen van Nederlandse universiteiten en de KNAW
In Nederland zet men vooral in op de groene route van Open Access.
Dat betekent: je publiceert in een regulier tijdschrift, maar je plaatst een versie van je artikel — meestal de geaccepteerde auteurversie (ook wel 'author manuscript' genoemd) — in een online repository, zoals het researchportal van je universiteit. De KNAW (Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen) geeft hier duidelijke richtlijnen voor. Voor artikelen geldt een embargo van maximaal zes maanden als redelijke termijn.
Die zes maanden gelden als bovengrensn. Niet als standaard — als maximum.
De boodschap is dus eigenlijk: langer dan zes maanden is niet nodig.
Universiteiten als Utrecht en Tilburg volgen deze lijn. De universiteitsbibliotheken adviseren onderzoekers actief om bij voorkeur zonder embargo te publiceren, of met een embargo dat niet langer is dan zes maanden. Het idee is simpel: hoe sneller je werk vrij beschikbaar is, hoe meer impact het heeft.
Embargo-periodes per vakgebied: waar verschilt het?
Nu komt het belangrijkste punt. De regels zijn niet overal hetzelfel. In de praktijk hangt de embargo-periode af van het tijdschrift, de uitgever én het vakgebied. En dat is logisch als je even nadenkt over hoe verschillende disciplines werken.
Natuurwetenschappen, techniek en geneeskunde (STEM)
In de STEM-vakgebieden — denk aan biologie, natuurkunde, scheikunde, informatica en geneeskunde — gelden vaak kortere embargo-periodes. Veel grote uitgevers als Elsevier, Springer Nature en Wiley hanteren hier doorgaans een embargo van 6 tot 12 maanden. Sommige tijdschriften in deze vakgebieden staan zelfs direct na publicatie een vrije versie toe, vooral als het onderzoek publiek gefinancerd is.
Bij medisch onderzoek zie je ook regelmatig kortere embargoes, mede door de druk vanuit organisaties zoals de WHO en nationale fondsen die steeds vaker verlangen dat resultaten snel toegankelijk zijn.
Sociale wetenschappen en gedragswetenschappen
In de sociale wetenschappen — psychologie, sociologie, economie — ligt het iets genuanceerder. Veel tijdschriften hier hebben traditioneel langere embargo-periodes, vaak 12 tot 24 maanden. De reden? De publicatiecyclus loopt ander, en uitgevers in deze vakgebieden zijn terughoudender met het vrijgeven van inhoud.
Toch is er een duidelijke trend naar kortere embargoes. Nederlandse universiteiten drukken hierop, en de KNAW-richtlijn van maximaal zes maanden geldt ook hier als richtpunt.
Geesteswetenschappen en humaniora
Als onderzoeker kun je bij je bibliotheek checken wat de specifieke afspraken zijn met de uitgever van je tijdschrift.
De geesteswetenschappen — taal en letterkunde, geschiedenis, filosofie, kunstgeschiedenis — kennen traditioneel de langste embargo-periodes. Hier zie je regelmatig termijnen van 24 maanden of zelfs langer. Boekpublicaties in de humaniora hebben soms nog langere embargo's. Maar ook hier is er beweging.
De KNAW erkent dat de publicatiecultuur in de humaniora anders is, maar pleit er ook hier voor om niet langer dan zese maanden te wachten voor artikelen. Het is een delicate balans tussen traditionele publicatiepatronen en de drang naar openheid.
Wat kun je als onderzoeker concreet doen?
Goed nieuws: je hebt meer invloed dan je denkt. Hier een paar praktische tips:
1. Check de afspraken van je universiteit. De meeste Nederlandse universiteiten hebben een eigen Open Access-beleid. Wil je weten of je kiest voor groen of goud open access?
Bij Tilburg University en Utrecht University vind je uitgebreide informatie via de universiteitsbibliotheek. Ze helpen je met vragen over welke versie je mag delen en hoelang je moet wachten. 2.
Onderhandel bij publicatie. Sinds de herziening van de Auteurswet kun je als auteur vaak al je rechten behouden of jouw artikelen legaal zelfarchiveren.
Je kunt ook rechten terugvragen. De VSNU heeft hierover afspraken gemaakt met grote uitgevers. Gebruik die positie. 3. Gebruik de SHERPA/RoMEO-database. Check eenvoudig de zelfarchiverings-policy van jouw journal.
Hierin staan de embargo-regels van bijna elke uitgever en elk tijdschrift ter wereld. Voer je tijdschrift in, en je ziet direct wat er mag.
4. Kies bewust voor tijdschriften met kort embargo. Als je de keuze heeft, waarom dan wachten als het ook sneller kan?
De trend: steeds korter, steeds opener
Eén ding is zeker: de richting is duidelijk. Embargo-periodes worden korter. Plan S — het Europese initiatief voor volledig Open Access — duwt hier hard aan.
En Nederlandse universiteiten en de KNAW stappen in dezelfde mars. Als je nu nog wacht van 12 of 24 maanden, is de kans groot dat die termijn binnenkort verdwijnt. De wereld van Open Access verandert snel, en embargo's staan onder druk.
Als onderzoeker in Nederland ben je in ervoor om je werk zo snel mogelijk te delen. Want uiteindelijk draait het daarom: kennis die vrij beschikbaar is, bereikt meer mensen, inspireert meer onderzoek, en maakt echt verschil. Dus de volgende keer dat je een artikel publiceert, vraag het na: Waarom zou ik moeten wachten?
Veelgestelde vragen
Wat is precies een embargo-periode en waarom wordt die ingesteld?
Een embargo-periode is de tijd dat je moet wachten voordat je een versie van je artikel openbaar beschikbaar kunt stellen in een digitale bewaarplaats, zoals de repository van je universiteit.
Verschilt de lengte van een embargo-periode per vakgebied?
Uitgevers hanteren deze periode om hun abonnementsinkomsten te beschermen, omdat ze anders direct gratis toegang tot je onderzoek zouden hebben. Ja, de duur van een embargo-periode varieert aanzienlijk per vakgebied.
Wat houdt de 'groene route' van Open Access precies in?
In de STEM-disciplines, zoals biologie en informatica, zijn de embargo's vaak korter, meestal tussen de 6 en 12 maanden. Andere disciplines kunnen langere periodes hebben, hoewel Nederlandse richtlijnen adviseren om maximaal zes maanden aan te houden. De groene route van Open Access betekent dat je na acceptatie van je artikel een versie daarvan – meestal de auteurversie – plaatst in een openbare repository, zoals de researchportal van je universiteit. Zo maak je je onderzoek toegankelijk voor iedereen, zonder dat je direct betaalt aan de uitgever.
Welke richtlijnen gelden er in Nederland voor embargo-periodes?
In Nederland gelden duidelijke richtlijnen van de KNAW en universiteiten, die adviseren om een embargo-periode niet langer te laten duren dan zes maanden.
Waarom is het belangrijk om te weten dat de embargo-periode kan verschillen per tijdschrift en uitgever?
Utrecht en Tilburg volgen deze lijn actief, en stimuleren onderzoekers om hun werk zo snel mogelijk openbaar te maken. De duur van een embargo-periode is niet vast en hangt af van het tijdschrift, de uitgever en het vakgebied. Het is dus cruciaal om dit te controleren bij het publiceren, zodat je weet wanneer je artikel daadwerkelijk openbaar toegankelijk wordt.