Stel je voor: je schrijft een data management plan voor je onderzoek, en in plaats van dat het een statisch document blijft dat op een plank belandt, wordt het een levend, slim systeem dat zelf beslissingen neemt over hoe jouw onderzoeksdata wordt gedeeld, hergebruikt en bewaard. Klinkt futurologisch? Het is nu al aan de komst.
▶Inhoudsopgave
En Europa zit er middenin. We praten over de machine-actionable Data Management Plan, ofwel maDMP. Een term die nu steeds vaker opduikt in Europese onderzoeksfinanciering, en iets waar elke onderzoeker, datamanager en onderzoeksdirecteur wat mee moet doen.
Maar wat betekent het écht? En waarom is Europa zo bezig?
Leg het me uit alsof het gesmoes is — dat gaan we doen.
Wat is een machine-actionable DMP eigenlijk?
Een klassiek Data Management Plan is een document. Je schrijft erin hoe je met data omgaat tijdens en na je onderzoek: waar bewaar je het, wie heeft er toegang, hoe zorg je voor herbruikbaarheid. Nuttig, maar vaak eenmalig en statisch.
Het document leeft niet. Een machine-actionable DMP is iets heel anders.
Het is een digitaal, gestructureerd plan dat machines kunnen lezen en uitvoeren. In plaats van alleen voor mensen geschreven te zijn, bevat het gestandaardiseerde metadata in een formaat waar software mee kan werken.
Denk aan JSON of RDF — formaten waar systemen automatisch mee kunnen communiceren. Wat betekent dat in de praktijk? Stel: je DMP beschrijft dat onderzoeksdata na publicatie open beschikbaar moet komen via een bepaald repository.
Een machine-actionable DMP kan dat automatisch triggeren — het systeem weet wanneer het artikel is gepubliceerd, en zet de data zonder menselijke tussenkomst klaar.
Geen vergeetachtige e-mails meer, geen handmatig uploaden. Het gewoon doet het.
Waarom is dit anders dan een gewoon DMP?
Het verschil zit hem in drie woorden: leesbaar door machines. Een traditioneel DMP is een PDF of Word-document. Mensen kunnen het lezen, maar software niet.
Een machine-actionable DMP gebruikt gestandaardiseerde schema's — het bekendste is het RDA DMP Common Standard, ontwikkeld door de Research Data Alliance.
Dit schema zorgt dat elke DMP er hetzelfde uitziet voor computers, ongeacht wie het schrijft of welk onderzoek het betreft. Daardoor kunnen systemen DMP's automatisch vergelijken, valideren, en er acties aan koppelen.
Onderzoeksfinanciers kunnen in één oogopslag zien of aan hun eisen wordt voldaan. Repositories kunnen automatisch data ontvangen volgens de richtlijnen in het DMP. Het maakt het hele ecosysteem slimmer en efficiënter.
Waarom wil Europa dit nu?
Dit is geen willekeurige trend. Er zit een duidelijke strategie achter, en die komt voort uit een paar grote Europese ontwikkelingen.
Open Science is beleid geworden
De Europese Commissie heeft Open Science tot een van de pijlers gemaakt van het Europese onderzoeksprogramma Horizon Europe. Dat betekent dat onderzoekers die met Europees geld werken, verplicht moeten werken volgens Open Science-principes. En een DMP is daar een fundamenteel onderdeel van.
FAIR data vraagt om standaardisatie
Maar Europa wil niet alleen dat je een plan hebt — het wil dat het plan ook écht wordt uitgevoerd.
Machine-actionable DMP's maken dat controleerbaar en automatiseerbaar. De FAIR-principes — Findable, Accessible, Interoperable, Reusable — staan centraal in Europees databeleid. Maar FAIR blijft vaak een mooie wens als er geen technische infrastructuur is om het waar te maken.
De Europese Open Science Cloud (EOSC)
Machine-actionable DMP's vullen dat gat. Ze zorgen dat metadata over data op een standaardmanier wordt vastgelegd, zodat andere systemen die kunnen vinden, begrijpen en hergebruiken.
De EOSC is het grote Europese project om onderzoeksdata en -diensten met elkaar te verbinden.
Financiers gaan het eisen
Voor die werkt, moeten DMP's machine-leesbaar zijn. De EOSC verwacht dat onderzoekers hun plannen in een formaat aanleveren dat integreert met het bredere ecosysteem. Geen losse PDF's meer, maar gestructureerde data die aansluit op de infrastructuur van de toekomst. En dan is er de meest directe reden: onderzoeksfinanciers vragen er om.
De Europese Commissie, maar ook nationale financiers zoals NWO in Nederland, werken aan richtlijnen waarbij machine-actionable DMP's de norm worden. NWO heeft al aangegeven dat het DMP-formulier steeds meer richting gestandaardiseerde, machine-leesbare formaten evolueert. Het is geen vraag van of je hiermee aan de slag gaat, maar van wanneer.
Wat betekent dit voor jou als onderzoeker?
Goed nieuws: je hoeft geen programmeur te worden. De tools worden steeds gebruiksvriendelijker.
Platformen zoals DMPonline (van het Digital Curation Centre) en Data Stewardship Wizard ondersteunen al het genereren van machine-actionable DMP's.
Je vult gewoon je gegevens in, en het systeem zorgt voor de juiste structuur en metadata. Wat wél verandert, is dat je vroeger in je onderzoeksproces moet nadenken over data. Niet pas aan het eind, als je het DMP moet inleveren bij de financier.
Een machine-actionable DMP is het meest waardevol als het meegroeit met je onderzoek. Elke keer dat je een dataset genereert, een nieuw instrument gebruikt, of een samenwerking aangaat — het DMP wordt bijgewerkt. Automatisch, waar mogelijk.
De uitdagingen zijn reëel
Laten we niet naïef zijn. Er zitten haken en ogen aan deze ontwikkeling. Niet alle onderzoeksdisciplines hebben dezelfde behoeften, en een standaardformaat moet genoeg flexibiliteit bieden om dat te accommoderen. Daarnaast vraagt het om investering in tools, training en ondersteuning — iets dat vooral kleine onderzoeksgroepen en jonge onderzoekers kan drempelig vinden.
Ook is er nog geen volledige consensus over welk standaard het beste is. Het RDA DMP Common Standard is de meest gangbare, maar er bestaan ook andere initiatieven. De sector is nog in beweging, en dat kan verwarrend zijn als je precies wilt weten waar je aan moet voldoen.
Maar die onzekerheid mag niet een excuus zijn om af te wachten. De richting is duidelijk: Europa gaat naar machine-actionable DMP's. Wie nu al aan de slag gaat, bouwt aan ervaring en kan meedenken over hoe de standaarden eruit moeten zien. Wie wacht, wordt geconfronteerd met aangescherpte Horizon Europe DMP vereisten voor 2026 waar hij niet op voorbereid was.
Wat kun je nu al doen?
Begin simpel. Als je een nieuw DMP schrijft, kijk dan eens naar de voordelen van een actieve DMP boven een statisch PDF-document en of je tool ondersteuning biedt voor machine-actionable output.
DMPonline is een goed startpunt — het is gratis, breed gebruikt, en genereert DMP's in het RDA-formaat.
Bekijk ook de richtlijnen van je financier: NWO, de EU, of een ander orgaan. Ze geven steeds vaker aan welk formaat ze prefereren. En belangrijkst: praat erover.
Met je collega's, je data steward, je faculteitsbibliotheek. Machine-actionable DMP's zijn geen technische exercitie — ze zijn een manier om betere zorg te dragen voor onderzoeksdata. En dat is iets waar iedereen bij betrokken moet zijn. De toekomst van data management is niet een bureaucratisch formulier in een map.
Het is een slim, verbondend systeem dat ervoor zorgt dat onderzoeksdata écht wordt gevonden, gedeeld en hergebruikt.
Europa zet daar nu volop in. En jij kunt er al mee aan de slag.