Stel je voor: je net afstudeerd, je onderzoek is af, en je wilt dat iedereen — dus niet alleen professoren met dure abonnementen — je werk kan lezen. Precies daar draait Open Access om.
▶Inhoudsopgave
Maar welke Nederlandse universiteit zet écht alles op alles om onderzoek vrij toegankelijk te maken? Laten we eens goed kijken naar wie erbovenuit stijgt in 2026.
Wat maakt een Open Access beleid sterk?
Voordat we inzoomen op specifieke universiteiten, is het goed om te weten waar we naar kijken. Een sterk Open Access beleid is niet zomaar een leeg belofte op papier.
Het gaat om concrete dingen: heeft de universiteit een verplichte Open Access-richtlijn voor onderzoekers? Bieden ze financiële ondersteuning om artikelen vrij te publiceren? En hoe groot is het daadwerkelijke percentage van het onderzoek dat open toegankelijk is?
In Nederland werken universiteiten al jaren samen via de VSNU aan Open Science en Open Access.
Er zijn nationale afspraken, zoals het Plan S-initiatief van cOAlition S, dat stelt dat publiek gefinancierd onderzoek direct toegankelijk moet zijn. Maar niet elke universiteit trekt dat even hard. Sommige doen net even meer, wat precies het verschil maakt.
De grote spelers in Open Access
Universiteit Utrecht: de duurzame koploper
De Universiteit Utrecht doet al jarenlang iets dat opvalt: ze nemen Open Access echt serieus, niet als bijzaak, maar als kernonderdeel van hun onderzoeksbeleid. Utrecht heeft een eigen Open Science-programma dat verder gaat dan alleen publiceren.
Ze stimuleren ook het delen van data, het gebruik van preprints, en transparant onderzoek in het algemeen.
Wat Utrecht zo sterk maakt, is de combinatie van beleid én cultuur. Onderzoekers worden actief ondersteund bij het kiezen voor Open Access-opties, en er is een duidelijke infrastructuur om dat mogelijk te maken. De universiteit heeft een eigen repository waar al het onderzoek wordt opgeslagen, en medewerkers van de universiteitsbibliotheek helpen onderzoekers bij elke stap van het publicatieproces.
Wageningen University & Research: de onderschatte krachtpatser
Ook op het gebied van erkenning en beloning doet Utrecht het goed. In een tijdrij waarin academici vaak worden beoordeeld op het aantal publicaties in tijdschriften met een hoge impact factor, kiest Utrecht ervoor om Open Science-bijdragen meete laten tellen in carrièrebeslissingen.
Dat is een krachtige stap, want het betekent dat onderzoekers geen straf krijgen als ze kiezen voor open toegankelijk onderzoek. WUR wordt vaak gezien als de beste universiteit van Nederland volgens de Keuzegids, en dat geldt ook voor hun inzet op Open Access. Wageningen heeft een uitgebreid beleid dat aansluit bij de internationale afspraken rond Plan S. Ze werken nauw samen met uitgevers om transformatieve deals te sluiten, waardoor onderzoekers kunnen publiceren in tijdschriften die normaal gesloten zijn, zonder dat de onderzoeker zelf hoeft te betalen.
Open Universiteit: de verrassende nummer één
Een bijzonder punt bij WUR is hun focus op data delen. In de levenswetenschappen is data net zo belangrijk als het artikel zelf, en Wageningen ziet dat.
Ze hebben richtlijnen voor FAIR data — dat staat voor Findable, Accessible, Interoperable en Reusable — en stimuleren onderzoekers om hun datasets open beschikbaar te stellen. Dat maakt hun onderzoek niet alleen toegankelijk, maar ook herbruikbaar, wat de wetenschappelijke impact vergroot. Het z misschien verrassend, maar de Open Universiteit springt er in 2026 uit als een van de sterkste spelers.
Niet alleen werd ze door de Keuzegids uitgeroepen tot beste universiteit in de categorie brede universiteiten, maar ook op het gebied van Open Access doet ze het opvallend goed. De Open Universiteit heeft een unieke positie.
Als instelling die al decennia ervaring heeft met open en online onderwijs, is de mentaliteit van openheid diep geworteld in de organisatie. Dat vertaalt zich ook naar hun onderzoeksbeleid. Ze hebben een actief Open Access-beleid dat aansluit bij de nationale afspraken, en ze investeren in het bewustzijn van hun onderzoekers over de mogelijkheden van open publiceren.
Wat de Open Universiteit extra sterk maakt, is hun bereik. Ze richten zich op een breed publijk, inclusief mensen die traditioneel minder toegang hebben tot universitaire kennis.
Open Access past daar perfect bij. Het is geen toeval dat een universiteit die "open" in haar naam draagt, ook in de praktijk kiest voor openheid in onderzoek.
De Open Access-landkaart van Nederland
Naast deze drie universiteiten doen ook andere Nederlandse universiteiten hun best. De Universiteit van Amsterdam, TU Delft, Erasmus Universiteit Rotterdam en de Rijksuniversiteit Groningen hebben allemaal actieve Open Access-beleidslijnen en bieden ondersteuning als je APC-fondsen aan je universiteit wilt aanvragen.
Via het platform openaccess.nl kun je het beleid van elke universiteit bekijken en vergelijken. Wat opvalt, is dat er een duidelijke trend zichtbaar is: universiteiten die Open Access integreren in hun bredere Open Science-strategie, presteren beter dan universiteiten die het als een losse activiteit behandelen. Het gaat niet alleen om het aantal open artikelen, maar om de hele aanpak — van beleid tot cultuur, van financiële steun tot erkenning.
Dus wie wint?
Als we moeten kiezen, dan is de Universiteit Utrecht in 2026 de universiteit met het meest complete en doordachte Open Access-beleid. Ze combineren sterk beleid met een cultuur van openheid, en ze zorgen dat onderzoekers daadwerkelijk worden beloond voor hun inzet, mede door de rol van universitaire persen en Open Access.
Maar laten we WUR en de Open Universiteit niet onderschatten — ze zitten dichtbij en trekken hard. Het mooie is dat Nederland als land al een koploper is in Open Access. De nationale deals met uitgevers, de samenwerking via de VSNU, en de aansluiting bij Plan S maken dat Open Access voor elke Nederlandse onderzoeker gemakkelijker is dan voor veel internationale collega's.
De vraag is niet meer óf onderzoek open toegankelijk is, maar hoe snel we er allemaal komen.
En dat, vriend, is best nieuws voor iedereen die graag wil lezen wat er in de werkelijkheid allemaal wordt ontdekt op onze universiteiten.
Veelgestelde vragen
Welke universiteiten in Nederland zetten zich actief in voor Open Access?
In Nederland werken verschillende universiteiten samen om onderzoek toegankelijk te maken. De Universiteit Utrecht staat bijvoorbeeld uitstekend bekend vanwege hun duurzame aanpak, waarbij ze Open Access niet alleen stimuleren door beleid, maar ook door ondersteuning van onderzoekers en een duidelijke infrastructuur.
Wat maakt een sterk Open Access beleid van een universiteit?
Ze bieden bijvoorbeeld financiële steun en helpen bij het publicatieproces. Een effectief Open Access beleid gaat verder dan alleen een belofte.
Hoe draagt de Universiteit Utrecht bij aan Open Access?
Universiteiten met een sterke aanpak hebben concrete richtlijnen, zoals verplichte Open Access-richtlijnen, financiële ondersteuning voor onderzoekers en een groot percentage van het onderzoek dat openbaar toegankelijk is. De Universiteit Utrecht is hier een goed voorbeeld van. De Universiteit Utrecht is een koploper op het gebied van Open Access. Naast beleid en cultuur, stimuleren ze actief data-deling, het gebruik van preprints en transparant onderzoek.
Wat is het Plan S-initiatief en hoe verhoudt dit zich tot Open Access?
Ze bieden onderzoekers ondersteuning bij het publiceren en beschikken over een repository waar al het onderzoek wordt opgeslagen.
Wordt onderzoek van de Open Universiteit als erkend beschouwd?
Het Plan S-initiatief stelt dat publiek gefinancierd onderzoek direct toegankelijk moet zijn. Universiteiten zoals Wageningen University & Research werken nauw samen met uitgevers om dit te realiseren, waardoor onderzoekers kunnen publiceren in tijdschriften zonder kosten. Dit is een belangrijke stap in het bevorderen van Open Access.
Opleidingen van de Open Universiteit zijn erkend. Er gelden geen vooropleidingseisen, en de universiteit is in de Keuzegids beoordeeld als de beste universiteit van Nederland. Dit bevestigt de kwaliteit en erkenning van de aangeboden opleidingen.